سهولت معاش در شهر و ارزانى و فراوانى ارزاق . 3 ) فزونى توانگران . . . و نياز فراوان آنها به اين‌كه ديگران را به خدمت خود بگمارند ، و از صنعتگران در كارها و نيازمنديهاى خود استفاده كنند . در نتيجه ، كارگران و هنرمندان و پيشه‌وران ارجمند مىشوند ، مزدهاى آنان فزونى مىيابد ، و ساخته‌هاى آنان گران مىشود . از اين‌رو مخارج مردم شهر ، بيش از پيش افزايش مىيابد . گاهى بهاى باج و خراجى را كه به نام سلطان در بازارها و در دروازه‌هاى شهر ، بر ارزاق عمومى وضع مىكنند ، و هم منافعى را كه گردآورندگان خراج براى خودشان از فروشندگان مىگيرند ، نيز بر قيمت مواد غذايى مىافزايند ، و آن را ، روى جنس مىكشند و بهمين‌سبب ، قيمت مواد غذايى ، در شهرها گرانتر از نواحى باديه‌نشينان است . » « 1 » ابن خلدون در پيرامون ارزش و تنوع كارها ، مىنويسد : « گونهء نخستين ضرورى است ؛ مانند كشاورزى و بنائى و خياطى و درودگرى و بافندگى . و گونهء دوم شريف و ارزشمند است ؛ چون قابلگى ( توليد ) و نويسندگى و وراقه ( صحافى ) و غنا ( موسيقى ) و پزشكى . » « 2 » ابن خلدون ، براى حسن جريان امور اقتصادى ، به گردش پول سخت معتقد است و مىگويد : « هرگاه دولت ثروتها و خراجها را گرد آورد و بيندوزد ، يا آنها را چنان از دست بدهد كه در مصرفهاى حقيقى به كار نرود ، آنوقت پولى كه در دست حاشيه‌نشينان و نگهبانان اوست ، تقليل مىيابد و آنچه از ايشان به اطرافيان و وابستگان مىرسد نيز قطع مىشود ، و بطور كلى ، به مخارجشان لطمه مىرسد . و اين گروه قسمت اعظم اهالى شهر را تشكيل مىدهند . . . در چنين شرايطى بازارها كساد مىشود و سودهاى بازرگانى ، بسبب كمى ثروت و پول ، كم مىشود و ربح پول دو برابر مىشود در نتيجه ، ميزان خراج هم تقليل مىيابد ؛ زيرا انواع خراجها و مالياتهاى ارضى از آبادانى و دادوستد و مخارج بازار و كوشش مردم در راه بدست آوردن سودها و ربحها حاصل مىشود . اگر بازار جريان نداشته باشد و آبادانى از ميان برود ، فرجام ناسازگار آن عايد دولت مىشود . » « 3 » در پايان اين بحث ، بار ديگر ابن خلدون به لزوم گردش پول در دست طبقات مختلف ، مردم اشاره مىكند و مىگويد : « ثروت ميان رعيت و سلطان دست‌بدست مبادله مىشود ؛ از مردم به سلطان مىرسد و از سلطان به مردم باز مىگردد ؛ و اگر سلطان آن را در نزد خود نگه دارد و به كار نيندازد ، رعيت فاقد ثروت مىشود . » « 4 » فعاليتهاى گوناگون اقتصادى : ابن خلدون در جلد دوم كتاب خود نيز ، گه‌گاه ، به مسائل اقتصادى توجه مىكند ، و ضمن بحث در پيرامون فعاليتهاى گوناگون افراد بشر ، مىگويد : « يا كسب روزى بوسيلهء بهره‌بردارى از حيوانات اهلى است ، بدانسان كه محصولات آنها را كه مايهء نياز مردم است استخراج مىكنند و مثلا از چارپايان ، شير و از كرم ابريشم ، ديبا و از زنبور ، عسل به دست مىآورند ؛ و يا از گياهان بهره‌بردارى مىكنند و به كار كشت و

--> ( 1 ) . همان . ج 2 ، ص 720 - 719 ( به اختصار ) . ( 2 ) . همان . ص 803 . ( 3 ) . همان . ج 1 ، ص 551 ( به اختصار ) . ( 4 ) . همان . ص 551 .